پورتال اهل‌بیت(ع) ـ وابسته به مجمع جهانی اهل‌بیت (ع)

سایت قرآن کریم، نهج‌البلاغه، صحیفه سجادیّه و ادعیه و زیارات پورتال اهل‌بیت علیهم‌السلام

دسته بندی مقالات

عنوان مقاله

مقاصد قرآن
نجف لک زايي


تعداد بازدید 535 دسته بندی: زبان قرآن
متن مقاله

شناخت قرآن و مقاصد آن، همان گونه که براى مومنان و معتقدان به آن لازم و ضرورى است، براى عالمان رشته هاى مختلف علوم انسانى به ويژه علوم سياسى نيز فرض و حتمى است. معتقد به قرآن، مقاصد و اهداف قرآن را مى شناسد تا بدان عمل کند و جامعه شناس، روان شناس، اقتصاد دان، حقوق دان، مورخ و... مقاصد و اهداف قرآن را مى شناسد تا از تأثيرات آن بر روح و روان و رفتار فردى و اجتماعى معتقدان به آن آگاه گردد. البته تفکيکى که صورت گرفت صرفا در بعد نظر است، زيرا چه بسيار عالمانى که خود مومن و معتقد به قرآن بوده، همان گونه که گروهى از معتقدان به قرآن از اهداف و مقاصد آن بى اطلاع يا کم اطلاع هستند.
بررسى تأثير قرآن در انتقال جامعه جاهلى به جامعه اسلامى، پيشرفت و گسترش اسلام در قرون اوليه، پيدايش علوم مختلف، شکل دهى به نظامات مختلف سياسى، اقتصادى، فرهنگى، نظامى، اخلاقى و خانوادگى، شکل دهى به مناسبات بين المللى و نهضت هاى بيدار گرانه معاصر و جنبش هاى رهايى بخش در جهان اسلام و مبارزه مسلمانان با استبداد از مهم ترين مسائلى است که لازم است با روش هاى معتبر علمى به آنها پرداخته شود؛ همان طور که تأثير قرآن در سرنوشت جهان در چهارده قرن گذشته نيز شايان مطالعه و بررسى است.
از سوى ديگر و با قطع نظر از ضرورت بررسى هاى عالمانه و کارشناسانه، شناخت محتواى قرآن و بررسى مقاصد و اهداف آن براى امروز ايران و جهان اسلام و بلکه جامعه بشرى فوريتى غيرقابل انکار دارد. قرآن کتاب هدايت است؛ در هر هدايتى تعيين نقطه شروع، نقطه پايان، مسير، عوامل انگيزشى و موضوع هدايت از عناصر اساسى به شمار مي آيد. انسان به عنوان مخاطب کلام خداوند، موضوع هدايت است، چنان که رسولان نيز با دغدغه هدايت انسان آمدند. قرآن بنيان هاى اعتقادى و انديشگى براى انسان ارائه کرده که آگاهى از آنها براى نيل به مقصد ضرورى است. همچنين اصول تربيتى و اخلاقى و نظامات سياسى، اقتصادى، فرهنگى، نظامى، حقوقى و خانوادگى را نيز بيان کرده است. نقطه آغاز حرکت از خداست و نقطه پايان نيز اوست: ﴿إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعونَ﴾ - (بقره، آيه156). محرک ها و عوامل انگيزشى در قرآن را مى توان در دو گروه طبقه بندى کرد: عوامل هدايت بخش و عوامل ضلالت بخش. تمسک به دستور العمل ها و توصيه هاى هدايتگر قرآن طريق نجات از بحران هاى کنونى است؛ از اين رو جوامعى که به قرآن اعتقاد دارند با آگاهى بيشتر از آن مى توانند بر مشکلات خود فايق آيند و آنان که بدان معتقد نيستند با پذيرش آن، در راه صواب و هدايت گام خواهند گذاشت: ﴿وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِّلنَّاسِ﴾ - (سبأ، آيه 28)؛ دعوت پيامبر اسلام و در نتيجه قرآن براى تمامى انسان هاست: ﴿هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَکِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ﴾ ـ (جمعه، آيه 2)؛ بعثت پيامبران دو هدف کلان داشت: تزکيه و پالايش اخلاقى و معنوى جامعه و آموزش و تعليم کتاب و حکمت. بنابراين از قرآن مى توان دو انتظار داشت: يکى، تصحيح بينش، بينشى که نشان دهنده خط سيرکلى انسان از مبدأ تا معاد است؛ دوم، تعليم دانش، دانش هايى که اگر قرآن به ما نمى گفت، از آنها آگاه نمى شديم: ﴿فَاذْکُرُواْ اللّهَ کَمَا عَلَّمَکُم مَّا لَمْ تَکُونُواْ تَعْلَمُونَ﴾ ـ (بقره، آيه 239).
بينش و دانش ارائه شده در قرآن عهده دار رهايى انسان از ظلمت ها (بحران ها) به سوى نور است: ﴿کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ﴾ ـ (ابراهيم، آيه 1). اين نور جامع حسنات دنيا و آخرت است، توسعه اى است همراه با تعالى، ماديتى است همراه با معنويت: ﴿رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ﴾ ـ (بقره، آيه 201).
اين بينش و دانش واجد عناصرى است که عوامل بحران ساز را مى خشکاند و از بين مى برد. برخى از اين عناصر به قرار زير است: تأکيد بر ولايت الهى: ﴿اللّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُواْ﴾ ـ (بقره، آيه 257)، حرمت و ممنوعيت هر نوع رهبرى و حکومت غيرالهى و ظالمانه: ﴿لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾ ـ (بقره، آيه 124)، ضرورت اجراى عدالت: ﴿اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى﴾ ـ (مائده، آيه 8)، واگذارى کارها به افراد متعهد و متخصص: ﴿إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُکُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا﴾ ـ (نساء، آيه 58)، وجوب اطاعت از خدا و پيامبر و اولوالامر (نساء، آيه 59)، وفاى به عهد (بقره، آيه 40)، پرهيز از مراجعه به طاغوت (نساء، آيه60)، آزادى انسان از هر آنچه او را از عبوديت خدا دور مى کند: ﴿وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلاَلَ الَّتِي کَانَتْ عَلَيْهِمْ﴾ ـ (اعراف، آيه 157)، آمادگى نظامى متناسب با شرايط زمانه (انفال، آيه 60)، خمس و زکات و انفاق براى رفع محروميت هاى اقتصادى، رعايت حقوق همديگر و منع غيبت و تهمت و دروغ و افترا براى حفظ کرامت انسان ها، منع قتل و سرقت و مفاسد اخلاقى براى حفظ حقوق بشر، احترام به پدر و مادر و... .
بر همين اساس است که حضرت محمد(ص) تمسک به قرآن و عترت را راه نجات و هدايت دانسته است:
ميراث رسالت من دو وزنه وزين است: يکى کتاب خدا و ديگرى عترت طاهرين و اين دو هرگز از يکديگر جدا نخواهند شد تا در کنار حوض کوثر با هم بر من وارد شوند و شما نيز اگر به اين دو وزنه وزين تمسک کنيد، هرگز گمراه نخواهيد شد. (محمد باقر مجلسى، بحارالانوار، ج 23، ص 106).
قرآن کتابى است که بيانگر همه علوم و معارف ضرورى و سودمند براى بشر يا بيانگر همه حقايق خلقت است: ﴿نَزَّلْنَا عَلَيْکَ الْکِتَابَ تِبْيَانًا لِّکُلِّ شَيْءٍ﴾ ـ (نحل، آيه 89)؛ البته اين بدان معنا نيست که دريافت همه افراد از قرآن به يک ميزان باشد. همان گونه که در روايات آمده است، عبارات قرآن براى استفاده توده مردم، اشارات آن براى استفاده خواص، لطايف آن قابل فهم براى اوليا و حقايق آن در اختيار انبياست. (محمد باقر مجلسى، پيشين، ج 75، ص 278).
مومنان و دانشمندان وقتى به مطالعه و بررسى قرآن مى پردازند، لازم است به مقاصد قرآن توجه داشته باشند و الا ممکن است مجذوب نکات حاشيه اى شوند. تمرکز بر مسائل ادبى قرآن، تلاوت زيباى آن، حفظ و چاپ زيباى آن، از کارهاى خوب و لازم است، اما مقصود اصلى قرآن نيست. تلاش براى فهم مقاصد قرآن مقدمه عمل به آن است. از نکاتى که امام خمينى(ره) در وصيت نامه الهى ـ سياسى خود بر آن تأکيد کرده، افتخار عمل به مقاصد قرآن و سنت است:
ما امروز مفتخريم که مى خواهيم مقاصد قرآن و سنت را پياده کنيم و اقشار مختلف ملت ما در اين راه بزرگ سرنوشت ساز سر از پا نشناخته، جان و مال و عزيزان خود را نثار راه خدا مى کند. (صحيفه نور، ج21، ص 171 ـ 172).
ايمان و معنويت، قسط و عدل، علم و معرفت، صفا و اخوت، فلاح و رستگارى، سعادت دنيا و آخرت، صلاح ظاهر و باطن، اقتدار و عزت و حرکت کاروان بشرى به سوى خداوند متعال، از مقاصد قرآن محسوب مى شود؛ اما اگر از لسان قرآن مقصدى اصلى براى آن بيان کنيم، «قيام لله» است: ﴿قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى﴾ ـ (سبأ، آيه 46). قيام براى هواهاى نفسانى تاريخ را به سمت و سويى مى برد که رضايت خدا در آن نيست. قيام و تلاش و حرکت و سمت و سوى انسان ها در طول تاريخ به سوى دو جهت و گرايش انجام شده است: آنان که به سمت خدا در حرکت بوده اند و کسانى که به سوى غيرخدا رفته اند. قرآن و عترت ضامن حرکت و چراغ هدايت بشر در مسير الهى است و قيام لله در صورتى که با استقامت بر آن همراه شود ضامن فلاح و سعادت دنيا و آخرت خواهد بود.
امر اول را که فرموده اند قيام کنيد براى خدا، اطاعت کرديد، باقى مانده است امر دوم: ﴿فَاسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَمَن تَابَ مَعَکَ﴾؛ استقامت کنيد، اين قيام را حفظ کنيد. (امام روح الله خمينى، صحيفه نور، ج 6، ص 276).
تفرقه و تشتت در ميان مسلمانان ناشى از اشکال در استقامت بر حرکت در مسير الهى است. اگر در صدد تحقق مقاصد قرآن و حکومت آن برخود هستيم لازم است مقاصد قرآن را به تفصيل بشناسيم و قوانين آن را براى اجرا، متناسب با شرايط عصر و نسل حاضر، عملياتى کنيم؛ در غير اين صورت مشمول شکايت پيامبر اسلام در قيامت خواهيم شد که ﴿إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا﴾ ـ (فرقان، آيه 30).
فصلنامه علوم سياسى به ميزان توانش و با عنايت به نقش، پايگاه و جايگاهى که از آن انتظار مى رود، مى کوشد به مضامين قرآن در ابعاد مختلف توجه کند؛ هم از بعد بيرونى و تأثيرات سياسى قرآن بر تحولات جوامع مختلف به ويژه جهان اسلام و ايران، هم از حيث تأثيراتش در تحولات آينده و هم از اين جهت که مضامين و مفاد و مقاصد سياسى ـ حکومتى قرآن چيست و چگونه مى توان آنها را وارد ادبيات سياسى ايران، جهان اسلام و جهان کرد و در مرحله بعد چگونه مى توان از پيام هاى الهى در جهت بحران زدايى از جهان معاصر بهره بردارى نمود. ان شا الله که دست يارى همه فرهيختگان و اصحاب قلم در اين حرکت فکرى ـ فرهنگى همراه و ياور ما باشد.
والحمد لله رب العالمين


منابع و مراجع

*به نقل از: فصلنامه علوم سياسي، شماره 15، تابستان 1380
منبع: www.bou.ac.ir


مقالات ارائه شده لزوماً منعکس کننده نظر مجمع جهانی اهل البیت (علیهم السلام) نمی باشد

نام  


ایمیل  


متن نظر