پورتال اهل‌بیت(ع) ـ وابسته به مجمع جهانی اهل‌بیت (ع)

سایت قرآن کریم، نهج‌البلاغه، صحیفه سجادیّه و ادعیه و زیارات پورتال اهل‌بیت علیهم‌السلام

دسته بندی مقالات

عنوان مقاله

قرآن در روسيه
يفيم رضوان


تعداد بازدید 674 دسته بندی: مباحث متفرقه
متن مقاله

تاکنون در اروپاي غربي درباره تاريخ مطالعه قرآن مطالب زيادي نوشته شده است ولي درباره سرنوشت اين کتاب در روسيه(1) مطالب چندان زيادي در دست نيست و اين در حالي است که اوضاع ژئوپلتيکي روسيه و ويژگي‌هاي تاريخ آن باعث برخورد ويژه با اين کتاب مقدس اسلام شده است. مطالب آرشيوي حاکي از آن است که قرآن در کتابخانه‌هاي شخصي تزارهاي روسي (ايوان مخوف، کاترين کبير و پطراول) وجود داشت. سرنوشت انتشار، ترجمه و مطالعه نسخه‌هاي نفيس قرآن نيز اغلب با تصميمات شخصي فرمانروايان روسيه ارتباط داشت.
اولين آشنايي روسيه با اسلام از طريق تماس‌هاي بازرگاني و ديپلماتيک با بلغارستان ولگا، خوارزم، دربند و ماوراءالنهر صورت گرفت. تا اواسط قرن 13 بخش عمده اراضي روس‌نشين جزو مدار نفوذ سياسي، ايدئولوژيکي و فرهنگي اردوي طلايي قرار گرفت که در آنجا اسلام از نفوذ فراواني برخوردار بود. اسلامي‌سازي اردوي طلايي صد سال بعد به پايان رسيد. در آن سال‌ها در روسيه هر چيزي مرتبط با اردوي طلايي و اسلام اعتبار بالايي داشت. آيات قرآن در داخل کرملين مسکو که تا پايان قرن پانزدهم مقر رسمي "باسقاق‌ها" (مسئولين جمع‌آوري ماليات براي مرکز اردوي طلايي) بود طنين‌انداز مي‌شد. در آن زمان همزيستي مسيحيت ارتدوکس که در روسيه دين حاکم بود و اسلام به‌ عنوان دين اردوي حاکم مشاهده مي‌شد.
در دوران بعد از اردوي طلايي، بسياري از آداب و رسومي که ريشه در اسلام داشتند، نقش مهم خود را تا مدت زيادي در شيوه زندگي روس‌ها حفظ کردند. روسيه که سرزمين و تا اندازه زيادي نظام دولتي اردوي طلايي را به ارث برده بود، بعد از فروپاشي بيزانس در سال 1453، به وسيله هلالي از کشورهاي مسلمان احاطه شد. روسيه تا اواسط قرن نوزدهم غير از آرم معروف عقاب دوسر، در روابط با کشورهاي شرقي از طغرايي استفاده مي‌کرد که حاوي نوشته "بعناية رب‌العالمين" بود. تصادفي نيست که تا اواسط قرن 16 در اروپا اين ديدگاه رواج داشت که دولت روسي در دست نخبگان تاتار مسلمان است. ماکسيم گرک (1555-1470)، نويسنده معروف کليسايي و عالم و فيلسوف، با نگراني در يکي از آثار خود نوشت که ممکن است به زودي ساکنان پايتخت روسيه عمامه به سر کنند.
اوج ظفرمندانه هجوم متقابل روس، تصرف شهر قازان توسط نيروهاي ايوان مخوف در سال 1552 بود. اين حادثه 60 سال بعد از تصرف گرانادا توسط مسيحيان (سال 1492) رخ داد. روسيه به تدريج به برتري خود نسبت به کشورهاي مسلمان همسايه اعتقاد پيدا کرد. روند بيرون راندن اسلام از همه زمينه‌هاي اجتماعي و فرهنگي که قبلاً تحت تأثير اسلام بودند شروع شد. ميراث معنوي بيزانس تکيه‌گاه ايدئولوژيکي اعلام شد و مسکو به‌ عنوان رم سومي اعلام شد که جاي قسطنطنيه را -که به دست کفار افتاد- گرفته است. خط سياسي يکسان‌سازي مذهبي اتباع دولت روسيه باعث شد که در ادبيات روسي پيرامون قرآن و اسلام، به‌طور کلي مباحث مذهبي - سياسي جايگاه اول را به خود اختصاص دهند. از سوي ديگر، الحاق تدريجي سرزمين‌هاي فزاينده مسلمان‌نشين و ضرورت تأمين وفاداري آنها به دولت مرکزي، مستلزم پخش اطلاعات عيني درباره باورها و سنت‌هاي ديني و احترام به آنها بود. تاريخ مطالعه و ترجمه قرآن در روسيه با اين دو گرايش ارتباط ناگسستني دارد.
ترجمه رساله‌هاي مذهبي - فلسفي و آثار تاريخي ضد اسلامي يوناني، لاتين و لهستاني، تا مدت زيادي منبع اصلي اطلاعات روس‌ها درباره اسلام و قرآن بود. طي چند قرن، اطلاعات تحريف شده درباره قرآن و پيامبر و ارکان اسلام -که از همان آثار برگرفته شده بود- آثار تاريخي، تاريخي - ادبي و عام‌الفهم به زبان روسي را پر مي‌کرد. رساله‌هاي ضداسلامي، مبناي ايدئولوژيکي مبارزه با باب عالي و اقمار آن را تشکيل مي‌داد. در اينجا مي‌توان به آثار ماکسيم يوناني مانند جواب مسيحيان به آگاريان (عرب­ها) که به دين مسيحي ارتدوکس ما بد و بيراه مي‌گويند و سخن افشاگرانه‌اي بر عليه حيله آگاري و موامف (محمد) سگ زشتي که آن را اختراع کرده است اشاره کرد. گفتني است که ماکسيم يوناني (ماکسيم گرک) براي مدت زيادي نظريه‌پرداز اصلي محافل مذهبي - کليسايي دولت روسيه بود. آثار وي از نظر محتوا و انديشه به مجموعه طليطله نوشته پطروس واجب التکريم اسپانيايي نزديک است.
در نوشته‌هاي آندري کوربسکي (1583-1528)، شاگرد و هم‌عصر ماکسيم گرک و نيز در آثار ايوان پرسوتوف که طرفدار الحاق خان‌نشين قازان به روسيه بود، آگاهي بيشتري به اسلام مشاهده مي‌شد. ديدگاه‌هاي آنها تا اندازه زيادي با ديدگاه نظريه‌پردازان ديني اروپايي مانند نيکولاي ازکوزان (1464-1401) و خوان دسگويا (1458-1400) مطابقت داشت. زندگي و فعاليت آندري کوربسکي و ايوان پرسوتوف با مناطق غربي روسيه و ليتواني ارتباط داشت. به همين دليل، اولين ترجمه قرآن از زبان عربي به زبان اسلاوي (بلوروسي) در ليتواني، در قرن‌هاي 17-15 انجام گرفت. اين ترجمه در محيط تاتارهايي که در خدمت امراي ليتواني بودند صورت گرفت.(2) ترجمه هم‌عصر قرآن به زبان اسپانيولي مسلمانان (الخاميادو) با اين ترجمه نوعاً در يک سطح قرار دارد.
تعداد روزافزون تاتارها به خدمت روسيه درآمدند. در سياه‌برداري وسايل نهاد سفارتي که در سال 1560 در زمان ايوان مخوف تدوين شد، قرآن تاتاري که بر روي آن تاتارها سوگند ياد مي‌کنند(3) نيز ذکر شد. در آنجا نکته جالبي اضافه شده است: در ماه مه سال 78 (1570) پطر گريگوريف قرآن را پيش تزار برد.(4) يکي از نسخه‌هاي قرآن که براي سوگند مسلمانان به‌کار گرفته مي‌شد، حفظ شده است. اين مجموعه شامل قسمت‌هايي با ترجمه موازي فارسي و ترکي است.(5) آيه 91 سوره 16 که براي سوگند به کار گرفته مي‌شد، با حروف طلايي نوشته شده بود. زير آن قسمتي با متن ذيل و به حروف تندنويسي مسکويي قرن 17 و اوايل قرن 18 چسبانده شد:
در قرآن بايد از اين ماده براي سوگند استفاده کرد که ترجمه آن به اين قرار است: " فصل 15(6) درباره زنبور که به عربي آجيل ناميده مي‌شود. هر کاري را که در برابر خداوند سوگند ياد مي‌کنيد، اجرا کنيد و کاري برخلاف سوگند خود انجام ندهيد. شما خداوند را شاهد سوگند خود قرار داده‌ايد".(7)
در حال حاضر مي‌توان گفت که اين نخستين ترجمه قرآن به زبان روسي است که به ما رسيده است. نسخه خطي که در اينجا ذکر شده است، مظهر همه اقوام مسلمان اطراف روسيه و نيز جمعيت مسلمان خود روسيه است.
مناقشات دائمي با همسايگان مسلمان و به خصوص تشنج در روابط روسيه با ترکيه، باعث تصويب احکام ايدئولوژيکي شديدي شده بود. در فرمان تزار که در سال 1681 توسط ايوان پنجم صادر شد، عدم تسامح با اسلام به صورت سياست دولت در آمد. در همان زمان اولين اثر درباره قرآن در روسيه نوشته شد. در سال 1683 در شهر چرنيگوف رساله قرآن مسلمانان، علم کفار و يهوديان و مشرکين نوشته يوناکي گالياتوفسکي (متوفاي سال 1688) رئيس آکادمي کمييف‌موگيليف به زبان لهستاني نوشته و چاپ شد.(8) کتاب، وقف شاهزادگان ايوان و پطر (پطر اول آينده) شده بود. در اين رابطه ترجمه روسي کتاب مذکور سفارش داده شده و دو بار توسط يک نويسنده گمنام و توسط گادزلوفسکي مترجم نهاد سفارتي انجام گرفت.(9)
اين کتاب به‌ صورت بحث بين دو شخصيت مجازي‌القرآن و کوهلت نوشته شده و آيات اصلي و تخيلي قرآن را در بر ندارد و نشان­دهنده عدم آشنايي کامل نويسنده با متن قرآن است. گالياتوفسکي غير از آن، دو کتاب ديگر نوشته است که در آنجا به نحوي قرآن را ذکر مي‌کند. اثر اول آسمان جديد(10) است که به معجزه‌هاي مراسم مقدس اختصاص دارد و اثر دوم، رساله ضداسلامي قويي با پرهاي خود(11) مي‌باشد. در کتاب اول دو آيه تخيلي و يک آيه واقعي (سوره 3، آيه 45)(12) از قرآن آورده شده است. در رساله دوم فقط اشاره‌هاي کاذبي به قرآن مشاهده مي‌شوند که ظاهراً از سنت اروپايي بر گرفته شدند.
اولين تلاش‌ها براي بررسي علمي، ترجمه و توسعه قرآن در روسيه توسط پطر اول به عمل آمد. وي در چارچوب سياست شرقي خود به يک سري اقدامات در جهت مطالعه منظم شرق مسلمان دست زد. بنا به دستور وي در سال 1716 در سن‌پترزبورگ اولين ترجمه قرآن به زبان روسي که توسط يک مترجم گمنام(13) انجام گرفت، به چاپ رسيد. اين ترجمه روسي از روي ترجمه فرانسوي آندره دريه انجام گرفت که اغلب به دميتري کانتمير يا پطر پاسنيکوف نسبت داده مي‌شود. ترجمه روسي که در سن­پترزبورگ منتشر شد، القرآن درباره محمد يا قانون ترکيب(14) ناميده شده و هم‌چنين دربرگيرنده پيشگفتار نويسنده تحت عنوان (15)Sommaire de la Religion des Turcs بود. مترجم نه تنها اشتباهات مترجم فرانسوي را تکرار کرد بلکه اين اشتباهات را مضاعف کرد و نشان داد که آشنايي بسيار سطحي از زبان فرانسه دارد. همين امر کفايت مي‌کند تا اين ترجمه به کانتمير و پوسنيکوف که حتماً از چنين اشتباهاتي اجتناب مي‌کردند، نسبت داده نشود.(16)
چند سال بعد اثر دريه يک بار ديگر توسط پطر پوسنيکوف به زبان روسي ترجمه شد. پوسنيکوف پزشک، فيلسوف، ديپلمات (مأمور ديپلماتيک در پاريس در سال‌هاي 1710-1702) و دکتر دانشگاه پادوآ بود.(17) اين ترجمه که کمي دقيق‌تر است، در دو نسخه خطي حفظ شده است.(18)
پطر اول که به اطلاعات دقيق‌تر درباره اين مسئله نياز داشت از امير دميتري کانتمير (1723-1663)، حاکم مولداوي، شخصيت بزرگ دولتي و دانشمند برجسته‌اي (او عضو آکادمي علوم برلين بود) که در زمان اقامت در ترکيه به ‌عنوان گروگان، با اسلام و زبان‌هاي شرقي آشنايي خوبي پيدا کرده بود، خواست محتواي قرآن و زندگي حضرت محمد(ص) به صورت مفصل تشريح شود.(19) کتاب کانتمير که به زبان لاتين نوشته شده بود، در سال 1722 ترجمه شده و در سن‌پترزبورگ تحت‌ عنوان کتاب سيستم يا وضعيت دين محمد به چاپ رسيد.(20) احتمال مي‌رود که پطر کبير طي نامه‌اي خاص مورخ 18 ژوئيه 1722 يعني در روز آغاز لشگرکشي خود به ايران، خواسته بود همين کتاب براي او به آستاراخان آورده شود.(21)
رشد منافع روسيه در شرق باعث شد که در قرن هجدهم يک سري آثار با محتواي مشابه منتشر شود. اين آثار از محبوبيت زيادي برخوردار بوده و بارها تجديد چاپ شدند. اواخر قرن در نشريات روسي که عمدتاً براي تفريح منتشر مي‌شدند، اغلب مطالبي درباره اسلام و قرآن به چاپ مي‌رسيد. البته در اين مطالب متعدد نيز قرآن به‌ عنوان حرف فتنه‌آميز محمد ذکر مي‌شد.
مرحله جديد تاريخ قرآن در روسيه با حکومت کاترين دوم ارتباط دارد. وي بعد از پيروزي در جنگ‌ها با ترکيه، الحاق نهايي کريمه (1783) و مناطق مسلمان‌نشين ديگر به روسيه، به اقدامات فوري اداري و آرام‌کردن مردم اين مناطق نيازمند بود. وي عواقب منفي فعاليت دفتر "غسل تعميد مسلمانان قازان" (1764-1740) که به دستور امپراطريس آنا ايوانونا تحت رياست بوقا کناشويچ تأسيس شده بود را درک کرده و به همين دليل در 17 مارس 1775 بيانيه‌اي درباره اعطاي الطاف به اقشار مختلف به مناسبت انعقاد پيمان با باب عالي عثمان صادر کرد. در اين سند و به خصوص در سند "تسامح ديني" مورخ سال 1785 يک سري موازين مربوط به حقوق مسلمانان در خاک امپراطوري روسيه ذکر شد.(22)
در سال 1782 "مفتيت" در قلعه روسي اوفا تأسيس شد. شش سال بعد در همانجا مجلس روحاني مسلمانان اورنبورگ تأسيس شد و روحانيون مسلمان براي اولين بار در کنار کليساي ارتدوکس قشر روحاني شناخته شدند. مساجدي از جمله در مسکو (سال 1782) ساخته شدند و مدارس ديني افتتاح گرديد. براي مثال، در سال 1771 در قازان مدرسه آپانايفسکي و آخوندوفسکي و در سال 1780 مدرسه آميرخان افتتاح شد. ميرزاهاي تاتار و سران باشقيرها از حقوق اشراف روسي برخوردار بودند (سال 1784) و به تجار مسلمان در زمينه تجارت با ترکستان، ايران، هند و چين امتيازهايي داده شد. مطابق فرمان کاترين دوم در سال 1787 در "مطبعه آسيايي" سن‌پترزبورگ که يک چاپخانه خصوصي بود، براي نخستين بار در روسيه متن کامل عربي قرآن جهت توزيع بين قرقيزها منتشر شد.(23) همزمان با اين کار دستور ساخت مساجد از محل بودجه دولتي داده شد. خود کاترين مي‌گفت که هدف اين کار " نه معرفي دين محمدي بلکه جلب به سوي چنگک ماهي‌گيري است".(24) قرآن از محل خزانه دولتي منتشر شد. انتشار اين کتاب جوابي به شکايات تاتارها از گراني کتاب‌هايي بود که آنها از خارج تهيه مي‌کردند. قرآن با حروف خاصي که براي اين کار ساخته شده بود، چاپ شد. اين حروف بر اساس تصاوير ملاعثمان اسماعيل ساخته شده بود. حروف مذکور از همه حروف عربي که قبل از آن در روسيه و در چاپخانه‌هاي اروپا وجود داشتند، بهتر بود.(25) فرق اين چاپ قرآن با قرآن‌هاي اروپايي اين بود که حالت آن کاملاً اسلامي بود. متن قرآن توسط ملاعثمان اسماعيل براي چاپ آماده شده و به صورت مفصل به زبان عربي تفسير شده بود (تفسير در حاشيه آمده است). در شهر سن‌پترزبورگ از سال 1789 تا 1798 پنج نشر قرآن از زير چاپ درآمد (تيراژ آنها طبق اطلاعات مختلف بين 1200 و 3600 نسخه بود). در مراحل بعدي، خزانه دولتي از محل فروش قرآن درآمد خوبي داشت.(26)
انتشار قرآن در روسيه يکي از عواملي بود که کاترين دوم در سياست خارجي خود و از جمله در جنگ با ترکيه مورد استفاده وسيعي قرار داد و خود را حامي اسلام نشان داد.(27)
ابتکارات کاترين با مخالفت محافل ميسيونري مواجه شد که مانند سابق قرآن را به‌عنوان "مکتب کاذب و مضر" و مغاير با دين مسيحي تعبير مي‌کردند. کاترين را متهم مي‌کردند که با انتشار قرآن زمينه را براي تقويت نفوذ قرآن در ميان تاتارها مهيا کرد. او را به خصوص به خاطر تأسيس مجلس روحاني اسلامي اورنبورگ سرزنش مي‌کردند. اما امپراطريس در مجموع به خطي ادامه داد که موجب رشد سريع نفوذ قدرت مرکزي در مناطق مسلمان‌نشين امپراطوري شد. تجار از ميان مسلمانان روسيه واسطه‌ي بين روسيه و همسايگان مسلمان آن شدند و به پيشروي روسيه به اعماق آسيا کمک زيادي کردند. مسلمانان به‌طور وسيعي به خدمت در ارتش و نيروي دريايي روسيه جلب شدند که در آنجا براي رساندن خدمات مذهبي به آنها مقام‌هاي ويژه ملا، آخوند و موءذن ايجاد شد. طي فرمان مورخ 15 دسامبر 1800 محدوديت‌هاي انتشار ادبيات ديني اسلامي در روسيه رفع شد. در سال‌هاي 1802-1801 حروف عربي چاپخانه آکادمي علوم به شهر قازان واگذار شد که در آنجا يک سال قبل بنا به خواهش تاتارهاي قازان، چاپخانه آسيايي جنب "ژيمنازيوم قازان" تأسيس شده بود.(28) در آنجا يک نشر قرآن صورت گرفت که روي آن تاريخ 1801 زده شد. ظاهر آن به قرآن‌هاي سن‌پترزبورگ شبيه بود. نسخه‌هاي اين قرآن که با کمک مالي يونس‌اف و اميرخان‌اف(29) چاپ شدند و نيز تجديد چاپ بعدي اين قرآن "قرآن‌هاي قازان" ناميده شده‌اند. در سال 1829 اين چاپخانه به چاپخانه دانشگاه ملحق شد. تا سال 1840 چاپ ادبيات اسلامي حق استثنايي آن محسوب مي‌شد.
اين قرآن که مورد قدرداني شرق‌شناسان اروپايي قرار گرفت، بارها تجديد چاپ شده و در اروپا جاي همه قرآن‌هاي قبلي را گرفت. قرآن‌هاي قازان که به ‌عنوان نشر اول اسلامي تلقي شدند، رواج زيادي يافته و مکرراً در مشرق تجديد چاپ شدند (تقليد خطي از آن هم وجود دارد).(30) به عقيده ر.بلياشر، به احتمال قوي همان قرآن در روند تثبيت چند قرني متن يکسان قرآن نقش تعيين کننده‌اي را ايفا کرد.(31)
طرح کاترين کبير در زمينه انتشار و توزيع قرآن به خاطر شرايط خاص تاريخي، به خوبي ادامه يافت. اواسط قرن 19 نه تنها قازان که مرکز اصلي مسلمانان روسيه بود بلکه باغچه‌سراي، اورنبورگ، باکو، اوفا و تروئيتسک به مراکز فرهنگي اسلامي مهمي تبديل شدند که در برخي زمينه‌ها از استانبول، قاهره و بيروت دست کمي نداشتند. رشد صنعتي، سطح بالاي تحصيل مردم بومي، انديشه‌هاي رستاخيز مذهبي - سياسي که توده‌هاي وسيع مردم را به خود جلب کردند و به خصوص نفوذ فرهنگ روسي موجب اين امر شده بود. محصولات چاپخانه‌هاي قازان يکي از کالاهاي اساسي در بازارهاي کتاب بخارا، سمرقند و تاشکند بود. قرآن‌هايي که در قازان منتشر شده بود در ايران، افغانستان، هند و عربستان به چشم مي‌خورد. ولي زماني بود که قرآن‌هاي قازان در معرض خطر جدي قرار گرفته بودند. در سال 1849 رئيس سينود مقدس از نيکلاي اول خواهش کرد انتشار قرآن در قازان منع شود چرا که اين امر موجب دوري تاتارهاي ارتدوکس از دين ارتدوکس مي‌شد. در عين حال خاطرنشان شد که تنها در يکي از چاپخانه‌هاي خصوصي قازان طي يک سال، 200 هزار نسخه قرآن منتشر شود. تزار بر روي گزارش رئيس سينود نوشت: «مي‌توان چاپ قرآن و کتب مذهبي اسلامي ديگر را ممنوع کرد». اين پرونده به صلاح­ديد کميته وزيران گذاشته شد.(32) فرماندار نظامي قازان اطلاع داد که واقعاً طي سال‌هاي 1846-1841 در دو چاپخانه خصوصي شهر قازان 26 هزار نسخه متن کامل قرآن و قسمت‌هاي آن به چاپ رسيده است. تيراژ کتاب‌هاي ديگر مذهبي مسلمانان برابر 45 هزار نسخه بود. ارقام مربوطه در مورد چاپخانه دانشگاه قازان در سال‌هاي 1840-184 به ترتيب برابر 33 هزار و 36 هزار نسخه بود. معلوم شد که قرآن و کتب ديني به زبان­هايي منتشر مي‌شوند که اکثريت مطلق تاتارها به اين زبان‌ها مسلط نيستند. افزون بر آن، بخش عمده تيراژ به خارج از منطقه ولگا ارسال شده و در تجارت روسيه با کشورهاي آسياي ميانه سهم قابل توجهي را داشت. در آنجا کتاب‌هاي درجه عالي چاپ روسيه نان رقيبان را آجر کرده و بازارها را کاملاً تسخير کرده بودند. به عقيده کابينه وزيران، قطع چاپ کتب اسلامي در قازان مي‌توانست باعث شود تجارت کتاب به دست انگليسي‌ها بيفتد و کتاب‌هاي انگليسي به مرز روسيه قاچاق شوند. در اين صورت قرآن در چشم مسلمانان اهميت بيشتري پيدا خواهد کرد و مسلمانان به ضديت بيشتري با مسيحيت خواهند پرداخت. هم‌چنين به فقدان ارتباط بين رشد تعداد کتاب‌هاي مذهبي و خروج تاتارهاي ارتدوکس از دين ارتدوکس اشاره شد. در اين رابطه روش موجود حفظ شد ولي سانسور شدت يافت تا در کتاب‌هايي که منتشر مي‌شوند، «هيچ تفسير و تعبير مضر و ملاحظات بر عليه دولت و دين ارتدوکس درج نشود».(33)
تقريباً همزمان با متن قرآن که به ابتکار کاترين دوم چاپ شد، دو ترجمه جديد قرآن که در زندگي فرهنگي روسيه نقش بسزايي را ايفا کردند، منتشر شدند. ترجمه اول که در سال 1790 منتشر شده و برگرداني از ترجمه فرانسوي دوريه بود، توسط م. وريوکين (1795-1732)، اديب نامدار روسي و اولين مدير "ژيمنازيوم قازان" صورت گرفت که در آنجا با تلاش وي تدريس زبان‌هاي شرقي معرفي شده بود.(34) وريوکين به چند زبان خارجي تسلط کامل داشت. وي در سال 1763 به سمت مترجم کابينه شخصي کاترين دوم منصوب شد. بدون شک، کار بر روي اثري درباره تحليل تطبيقي واژه‌هاي ديني روسي با واژه‌هاي مربوطه لاتين، آلماني و فرانسوي و نيز ترجمه تاريخ امپراتوري عثماني نوشته آبات‌مينيو و تصوير کامل امپراتور عثماني نوشته ايکناس دوسون، در ترجمه بعدي قرآن به او کمک زيادي کرده بود.
دو سال بعد در سن‌پترزبورگ ترجمه ديگر قرآن آماده شد که توسط شاعر روسي، کولماکوف (متوفي سال 1804)(34) از زير چاپ در آمد. اين ترجمه از روي ترجمه انگليسي سيليو که منعکس‌کننده سطح جديد و بالاتر شرق‌شناسي اروپايي بود، انجام گرفت. کولماکوف که مترجم حرفه‌اي زبان انگليسي است، در هيئت رئيسه نيروي دريايي خدمت کرده و عمدتاً به ترجمه‌هاي فني مي‌پرداخت. وي خارج از محيط خدمت، نثر انگليسي ترجمه کرده و شعر مي‌گفت و در سال 1791 مجموعه اشعار خود را به چاپ رساند.
با اين حال، همان ترجمه م. وريوکين در تاريخ ادبيات روسيه نقش مهمي را ايفا کرد. وريوکين که دانشمندي با استعداد، کمدي‌نويس و مترجم و عضو آکادمي علوم روسيه و آکادمي علوم امپراتوري بود، توانست به ترجمه خود خصوصيات ادبي والايي ببخشد.
عناصر زبان کليسايي اسلاوي که وريوکين در ترجمه خود گنجاند، باعث شد که اين ترجمه با سبک باشکوهي نوشته شود که خواننده هميشه مشاهده چنين سبکي را از کتاب مقدس دارد. همين ترجمه به الکساندر پوشکين شاعر بزرگ روس الهام بخشيد تا در سال 1824 به برگردان شاعرانه آياتي از 33 سوره قرآن تحت عنوان تقليد از قرآن دست بزند. اشاره‌هايي به قرآن در برخي از اشعار ديگر پوشکين مشاهده مي‌شود (از جمله شعر پيغمبر که هميشه جزو برنامه‌هاي ادبيات روسي مدارس بوده است).(36) علاقه پوشکين به قرآن تا اندازه زيادي با ارزيابي‌هاي متضاد اسلام توسط رومانتيک‌هاي اروپايي ارتباط داشت.
آثار پوشکين موجب رشد قابل توجه علاقه محافل وسيع خوانندگان روس به قرآن شد. نويسندگان و فلاسفه برجسته روسي مانند پطر چادايف، لو. تولستوي و ولاديمير سولويوف به قرآن علاقه‌مند بودند. م. ميخاييلوف (1865-1829) مترجم زبردست اشعار شرقي ترجمه منظوم آياتي از قرآن را منتشر کرد.
در سال 1864 آخرين ترجمه روسي قرآن از زباني غير از زبان اصل به چاپ رسيد. اين ترجمه ک.نيکلايف(37) از روي ترجمه فرانسوي آ.کازيميرسکي شرق‌شناس و ديپلمات معروف بود که تا سال‌هاي 1920 در فرانسه محبوبيت زيادي داشت. ترجمه قرآن توسط نيکلايف که با گروه "اسلاو دوستان" ارتباط داشت، از مزاياي قابل توجه ادبي برخوردار بود. اين اثر که به خوانندگان علاقه‌مند اجازه داد از مراجعه به ترجمه‌هاي ثقيل قديمي بي‌نياز شوند، تا سال 1917 پنج نشر داشته و در سال 1998 در قزاقستان به صورت کادويي به مناسبت انتقال پايتخت از آلماتي به آستانه تجديد چاپ شد.
در سال 1859 با تأمين مالي گئورگي اسقف ارشد قازان، عضو سينود مقدس کليساي ارتدوکس روسيه، فرهنگ واژه‌ياب کامل قرآن و کليد همه واژه‌ها و اصلاحات متن قرآن براي زمينه‌سازي جهت مطالعه مباني ديني، حقوقي، تاريخي و ادبي اين کتاب منتشر شد. هدف اين بود که تعداد معيني از نسخه‌هاي اين کتاب در اختيار آکادمي روحاني قازان قرار داده شود که آنجا با همت اسقف مذکور بخش زبان‌هاي شرقي افتتاح شده بود. اين کار توسط ميرزا محمدعلي حاجي قاسم اوغلي کاظم‌بک (1870-1802)، شخصيتي معروف و برجسته، انجام گرفت. ميرزا کاظم‌بک به خانواده نجيب در شهر دربند تعلق داشت و متولد شهر رشت (ايران) بود که پدرش در آنجا بعد از مراجعت از سفر حج با زيبارويي به نام شرف‌النساء ازدواج کرده بود. اين جوان که فقط تحصيلات سنتي اسلامي کسب کرده بود، به گفته هم‌عصرانش، "يکي از جواهرهاي درخشان جهان شرقي" و "يکي از پدران شرق‌شناسي روسيه" شد. او مکتب معروف شرق‌شناسي قازان را تأسيس کرد و گروهي از شرق‌شناسان سن‌پترزبورگ را تربيت نمود. کاظم‌بک اولين رئيس دانشکده زبان‌هاي شرقي دانشگاه سن‌پترزبورگ، استاد افتخاري اين دانشگاه، برنده سه جايزه دميدوف آکادمي علوم و عضو وابسته آکادمي علوم سن‌پترزبورگ (1835) و نيز عضو يک‌سري آکادمي‌ها و انجمن‌هاي علمي اروپا و آمريکا بود. آثار وي در زمينه زبان‌شناسي، تاريخ، فلسفه، حقوق و ادبيات شرق اسلامي براي او افتخار نه تنها روسي بلکه اروپايي فراهم کرد. در سال 1851 در پي انتشار متن انگليسي کتاب دربند نامه کاظم‌بک برنده مدال طلاي ملکه انگليس شد.(38) اسناد آرشيوي و از جمله اسنادي که در ذيل ذکر شده است، نشان مي‌دهد که کاظم‌بک يکي از کارشناسان اصلي دولتي در همه امور مرتبط با اسلام بود.
کار بر روي "فرهنگ واژه‌ياب" بيش از 25 سال (از سال 1834) ادامه داشته و مکرراً به خاطر شرايط شخصي موءلف و نگراني از انتشار آثار مشابه در کلکته (نجوم الفرقان در سال 1836) و (لايپزيگ المعجم المفهرس قرآن نوشته فلوگل، سال 1842) قطع مي‌شد. اما ويژگي‌ها و محاسن کار کاظم‌بک(39) (فرهنگ واژه‌ياب او به ترتيب الفبا تنظيم شده است که اين ترتيب لغات براي غير عرب‌شناسان بسيار متناسب است و همه شيوه‌هاي کاربرد لغات نيز ذکر شده است)(40) نويسنده را به ضرورت ادامه اين کار متقاعد کرد. در سال 1855 کاظم‌بک به پاس کار خود که هنوز به صورت نسخه خطي وجود داشت، برنده نشان شير و خورشيد درجه اول ايران شد.(41)
کتابي که با پول کليساي ارتدوکس منتشر شد، موجب يورش‌هاي جاهلان متحجرالفکري شد که نويسنده را به تبليغ اسلام به حساب کليساي ارتدوکس متهم کردند. کاظم‌بک مجبور شد به توضيحات گسترده شيوه و اهميت کار خود بپردازد.(42)
انتشار اين کتاب، نشان‌دهنده برطرف‌شدن شکاف چندقرني بين اسلام‌شناسي روسي و شرق‌شناسي غربي بود. در آن زمان در روسيه کلکسيون مهم جهاني نسخه‌هاي خطي تشکيل مي‌شد که دربرگيرنده تعداد زيادي از نسخه‌هاي درجه عالي قرآن بود.
کلکسيون‌هاي نسخ خطي و قسمت‌هاي قرآن در روسيه همراه با تأسيس کتابخانه عمومي در سن‌پترزبورگ (سال 1795؛ نام فعلي اين کتابخانه، کتابخانه ملي روسيه است) و موزه آسيايي آکادمي علوم (سال 1818؛ اکنون شعبه انستيتوي شرق‌شناسي آکادمي علوم روسيه در سن‌پترزبورگ است) تشکيل شدند. طي سال‌هاي متمادي جمع‌آوري نسخ خطي، در سن‌پترزبورگ مجموعه‌هايي از قرآن تشکيل شدند که جزو بزرگ‌ترين مجموعه‌هاي روسيه و اروپا محسوب مي‌شوند (228 نسخه در کتابخانه ملي روسيه و 171 نسخه در شعبه انستيتوي شرق‌شناسي در سن‌پترزبورگ). نسخه‌هايي که آنجا وجود دارند، نمونه‌هاي کتاب‌هاي 12 قرن از اواخر قرن 7 و اوايل قرن 8 تا اواخر قرن 19 را دربرگرفته و بدين ترتيب تمام مدت وجود کتاب خطي عربي را منعکس مي‌کنند. اين کتاب‌ها منطقه بزرگ جغرافيايي از بلوروسي تا آفريقاي غربي را در برمي‌گيرند. در مجموع، نسخ قرآن تنها بخش کوچک نسخ مکتوب را تشکيل مي‌دهد يعني سهم قرآن در اين کلکسيون‌ها از سهم آن در حجم کلي کتاب‌هاي جهان اسلام کمتر است. علتش اين است که کتابخانه عمومي در سن‌پترزبورگ (کتابخانه روسيه) و موزه آسيايي آکادمي علوم (شعبه انستيتوي شرق‌شناسي آکادمي علوم روسيه در سن‌پترزبورگ) تنها آثاري را دريافت مي‌کردند که يک جنبه ممتاز و جالب داشتند.
تاريخچه کلکسيون‌هاي قرآن در مجموع با تاريخچه تشکيل قسمت اسلامي مجموعه‌هاي مذکور مطابقت دارد. قرآن‌ها جزو اولين آثار بخش نسخ خطي کتابخانه عمومي و موزه آسيايي بودند. نسخه‌هاي قرآن در ميان آثاري هم که در مرحله آخر، کلکسيون اين موءسسات علمي را تکميل کرد بودند. در طول قرن 19 نسخه‌ها و قسمت‌هاي منحصر به فرد قرآن از منابع خصوصي اروپا و شرق خريداري شده، به صورت هديه يا جزو غرامات جنگي دريافت مي‌شد. کتابخانه عمومي از ورثه ژ. مارسل (1854-1776) شرق‌شناس فرانسوي بخش قابل توجه نسخ خطي عربي را (133 واحد نگهداري؛ اکنون در بنياد 921 است) خريد. اين کلسيون توسط شرق‌شناس مذکور در جريان اقامت وي در مصر همراه با نيروهاي ناپلئون گردآوري شده بود. قسمت‌هاي قرآن‌هايي که به خط کوفي نوشته شده و عمدتاً از مسجد عمر بالعاصي (قاهره. ساخت سال 643) برگرفته شده بود، مايه افتخار دارندگان اين کلکسيون است. اين مجموعه از نظر تعداد نسخه‌ها به خط کوفي و نسخ خطي بر روي کاغذ پوستي در مقام اول در اروپا و در يکي از مقام‌هاي اول در جهان قرار دارد. قسمت‌هاي اوليه قرآني که در شعبه انستيتوي شرق‌شناسي در سن‌پترزبورگ نگهداري مي‌شوند (20 نسخه) با کلکسيون مارسل همگون هستند.
در سال 1869 فون کاوفمان استاندار ترکستان به اصطلاح قرآن عثمان يا قرآن کوفي سمرقندي را تسليم کتابخانه عمومي کرد. اين قرآن به مسجد خواجه احرار سمرقند تعلق داشت و بايد يکي از برجسته‌ترين نسخ قرآن در جهان محسوب شود.(43) آ. سبونين (؟-1867)، شاگرد روزن [عربي‌دان پرآوازه و] بنيانگذار عربي پژوهشي در روسيه (1908-1849) که اين نسخه را مورد تجزيه و تحليل مفصلي قرار داد، نتيجه‌گيري کرد که اين نسخه در خاورميانه (احتمالاً در عراق) در قرن دوم هجري نوشته شده است.(44) اين کار مقدم بر آثار 25 سال بعد برگشتراسر [عربي‌دان] و آرتور جفري [زبان‌شناس که در تحقيقات مربوط به قرآن آثار ارزنده‌اي نگاشته است] درباره ضرورت مطالعه برنامه‌ريزي شده و توصيف نسخه‌هاي قرآن بود.
در سال 1905 در سن‌پترزبورگ کپي اين نسخه توسط پيسارف به صورت کتاب قطع بزرگ منتشر شد.(45) تنها قسمت ناچيز تيراژ 50 نسخه‌اي اين کتاب در بازار کتاب عرضه شد. در طول سال‌ها اين کتاب هديه عادي دولت روسيه به حکام کشورهاي شرق (ترکيه، ايران، افغانستان و بخارا) بود. يکي از نسخه‌هاي آن تقديم اعلي‌حضرت امپراتور روسيه شد.
در سال 1942 آ.جفري و مندلسون که کتاب پيسارف را در اختيار خود داشتند، در سطح علمي جديدي ويژگي‌هاي اين نسخه را مورد مطالعه قرار دادند.(46) آنها نشر قرآن که در قاهره انجام گرفته بود را در اختيار داشتند در حالي­که شبونين واژه‌هاي نسخه خود را مطابق با کتاب فلوکل که در آن زمان از همه معتبرتر بود، بررسي مي‌کرد. در اين رابطه معلوم مي‌شود چرا تعداد تفاوت‌هاي لغوي که جفري و مندلسون کشف کردند، از تفاوتهايي که شبونين ذکر کرد، کمتر بود.
در سال 1937 انستيتوي شرق‌شناسي شانس آورد و از وارث اي.نوفل، اهل طرابلس لبنان و استاد زبان عربي و حقوق اسلامي در گروه آموزشي زبان‌هاي شرقي وزارت امور خارجه، قسمت بزرگ قرآن (حدود 40% متن) به خط حجازي را خريداري کرد. اکنون کاملاً روشن است که مطالعه اين نسخه خطي که شامل اثراتي از مراحل مدون‌کردن متن مقدس است، مي‌تواند بسيار جالب و مفيد باشد.


منابع و مراجع

1- کراچکوفسکي در اين زمينه همانند زمينه‏هاي مهم ديگر پيشاهنگ بوده است. رجوع کنيد به: کراچکوفسکي، ترجمه روسي قرآن در نسخه خطي قرن 18، مسکو، لنينگراد، 1934. در اين زمينه گريازنويچ کار زيادي انجام داد. در ميان آثار عمومي درباره اسلام در روسيه که در سال‏هاي اخير منتشر شده است بايد به آثار و پژوهش‏هاي ذيل اشاره کرد: لاندا، اسلام در تاريخ روسيه، مسکو، 1995؛ مالاشنکو، جهان مسلمان جامعه مشترک‏المنافع، مسکو، 1996. آغاز طرح بزرگ آکادميک انتشار دائرة‏المعارف " اسلام در سرزمين امپراتوري سابق روسيه" (مسکو، 1999، گردآورنده پروزوروف) اهميت خاصي دارد.
2- رجوع کنيد به: آنتونويچ، متون بلوروسي به خط عربي و سيستم املايي آنها (ويلنيوس، 1968)؛ دميدچيک. آثار ادبيات بلوروسي به خط عربي و افسانه معراج محمد، مسکو، 1987؛ مسائل فرهنگ عربي. به ياد کراچکوفسکي، مسکو، 1987 و... .
3- سياهه‏برداري اصيل نهاد سفارتي سال‏هاي 1560 که اکنون در کتابخانه ملي روسيه (سن‏پترزبورگ) نگهداري مي‏شود.
4- نام اين شخص، پطر گريگوريويچ سوين بود.
5- آرشيو دولتي اسناد قديمي روسيه، اين مجموعه از قسمت‏هاي مختلف تشکيل شده و در نيمه اول قرن 17 تدوين شد.
6- منظور سوره نحل است؛ ظاهراً فاتحه را به ‏عنوان سوره مستقل حساب نکرده بودند.
7- رجوع کنيد به: موروزوف، فهرست مختصر نسخه‏هاي خطي عربي و اسناد آرشيو دولتي روسي اسناد قديمي (مسکو، 1996).
8- حداقل سه نسخه از اين کتاب حفظ شده است. آرشيو دولتي روسي اسناد قديمي.
9- مي‏توان به سه ويژگي اصلي اين ترجمه‏ها اشاره کرد. قبل از عنوان اين کار مترجم گمنام، اشاره‏اي به تقديم اين کتاب توسط سفراي لهستاني به تزارها ايوان و پطر در 6 اوت 1683 آمده است. اشعار روي آرم به صورت منثور ترجمه شده ولي پس‏گفتار نويسنده گمنام اين کتاب ترجمه نشده است.
10- اين کتاب که در لووف منتشر شد در کتابخانه شخصي پطر اول نيز وجود داشت.
11- در آرشيو دولتي روسيه دو نسخه از اين کتاب حفظ شده است.
12- محمد رهبر مريم‏ مقدس را ستوده....
13- اين ترجمه در سال 1716 در ماه دسامبر به دستور اعلي‏حضرت تزار روسيه در چاپخانه سن‏پترزبورگ به چاپ رسيد.
14- در اين رابطه رجوع کنيد به: يفرموف، "کشف کتاب نادر"، آرشيو دولتي روسي اسناد قديمي، مسکو، 1888.
15- اين کتاب مکرراً در مکاتبات ميخاييل آوراموف مدير چاپخانه سن‏پترزبورگ با آلکسي ماکاروف منشي شخصي پطر اول ذکر شد ولي نام مترجم در نامه‏هاي آنها هم ذکر نشد.
16- براي مثال، عنوان سوره بقره چنين ترجمه شده است: «اين فصل از طرف شما براي ارسال به مکه نوشته شده است».
17- وي در سال 1697 عضو سفارت کبير پطر کبير به اروپاي غربي بود که در آنجا فعاليت‏هاي جاسوسي انجام مي‏داد. رجوع کنيد به: آندورييف، گريگوريف. مترجمين و ترجمه‏هاي قرآن به زبان روسي: مرحله ماقبل انقلاب اکتبر. قرآن در روسيه (مطالب ميزگرد)، قرآن کريم در روسيه: ميراث معنوي و سرنوشت تاريخي (مسکو، 1997).
18- آرشيو BAN, 33.7.6
19- در آوريل سال 1721 دميتري کانتمير با پطر اول قرارداد رهايي مولداوي از يوغ ترکيه و الحاق آن به روسيه را منعقد کرد. کانتمير پطر کبير را در لشگرکشي وي به ايران همراهي کرد و نويسنده بيانيه‏هاي پطر خطاب به مسلمانان بود. آرشيو شرق‏شناسان سن‏پترزبورگ شامل آرشيو کانتمير هم است.
20- د. کانتمير. کتاب "سيستم" يا "وضعيت دين محمدي" به فرمان اعلي‏حضرت پطر کبير در سن‏پترزبورگ (1722) به چاپ رسيد.
21- آرشيو تاريخي دولتي روسيه.
22- فرمان مورخ 17 ژوئن 1773 سينود مقدس درباره تسامح با همه مذاهب و منع اسقف‏هاي ارتدوکس از مداخله در امور مربوط به مذاهب ديگر و از جمله در ساخت خانه‏هاي دعاي آنها به جاي رياست دولتي در کتاب: "قرآن در روسيه"، ص 143-141.
23- حجم نسخه قرآن که در سن‏پترزبورگ به چاپ رسيد، 447 صفحه به اضافه يک برگ و فهرست اغلاط بود. در مجموع 13 غلط چاپي ذکر شد که عمدتاً با حرکات اصوات ارتباط داشت. اين اطلاعات به زبان تاتاري منتشر شد.
24- آلکساندر خراپويتسکي منشي کاترين دوم در دفتر خاطرات خود مورخ 17 دسامبر 1786 چنين کلماتي را که کاترين خطاب به امير الکساندر ويازمسکي گفت، ذکر کرد: «در گفت‏وگو با دادستان کل سينود درباره مساجدي که در مرز براي قرقيزي‏ها ساخته شد و در رابطه با فرمان پيرامون انتشارالقرآن گفته شد که اين کار نه براي معرفي دين محمدي بلکه براي جلب به چوب ماهي‏گيري انجام گرفت». کرومينگ توجه ما را به اين مطلب جلب کرد.
25- «براي اعلي‏حضرت مفيد است آگاه شود که نشر کتب عربي توسط نقاشان سن‏پترزبورگ از نظر زيبايي از کتاب‏هاي چاپ اروپا و حتي انگليس بهتر شناخته شده است». رجوع کنيد به: مکاتبات فلسفي و سياسي کاترين دوم با دکتر سيمرمان از 1785 تا 1792 (سن‏پترزبورگ، 1803).
26- مطابق يکي از اسناد، در حالي که هزينه‏هاي چاپ تيراژ معادل 9292 روبل و 25 کوپک بود، سود فروش آن بالغ بر 12000 شده بود در حالي که قيمت فروش يک کپي به 6 روبل و 5 کوپک مي‏رسيد. دو عامل باعث موفقيت تجاري اين نشر "قرآن قازان" و نشرهاي بعدي شد: خصلت اسلامي کتاب و کيفيت بالاي چاپ.
27- نامه کاترين دوم مورخ 6 مه 1788.
28- در سال 1861 وزير آموزش و پرورش عمومي لازم دانست چاپ قرآن براي مسلمانان فقط در چاپخانه دانشگاه صورت بگيرد اما وزارت کشور با اين ديدگاه موافقت نکرد. به مصوبه کابينه وزيران مورخ 25 اکتبر 1849 استناد کرد که به موجب آن قرآن مي‏توانست در چاپخانه‏هاي خصوصي هم چاپ شود.
29- آرشيو دولتي روسي اسناد قديمي، 16 فوريه 1859.
30- تاکنون در خانواده‏هاي زيادي نسخه‏هاي اين چاپ قرآن به ‏عنوان ارث بزرگ خانوادگي نگهداري شده است. يکي از اين نسخه‏ها در گزارش تلويزيوني درباره خانواده‏هاي آديغه که از کوزوو به روسيه باز گشتند، نشان داده شد. نياکان آنها که اواسط قرن 19 ميهن خود را ترک کرده بودند، اين کتاب را با مواظبت تمام پيش خود نگه داشتند.
31- بلانشر، درآمدي در قرآن (پاريس، 1947)، رضوان. قرآن و قرآن‏شناسي، اسلام، شرح‏هاي تاريخي. به اهتمام س. پروزوروف (مسکو، 1991).
32- آرشيو دولتي روسي اسناد قديمي، 11 اکتبر 1849.
33- همانجا.، برگ 18.
34- «کتاب يک عرب به نام محمد که در قرن ششم اين کتاب را به‏ عنوان کتاب نازل شده از آسمان‏ها و خود را آخرين و بزرگ‏ترين پيغمبر الهي اعلام کرد». سال 1790.
35- قرآن محمد، ترجمه از زبان عربي به زبان انگليسي با ضميمه توضيحات تاريخي درباره همه نکات مبهم که از معتبرترين تاريخ‏دانان و مفسران عربي قرآن برگرفته شده است. ترجمه به زبان روسي از آلکسي کولماکوف، سن‏پترزبورگ، 1792.
36- ولاديمير سولويوف، "اهميت شعر در آثار پوشکين"، سن‏پترزبورگ. کاشتالوا، "تقليدي از قرآن پوشکين و منشأ آن". يادداشت‏هاي هيئت شرق‏شناسان، سال 1930 و... .
37- قرآن محمد که از زبان عربي به زبان فرانسه توسط کازيميرسکي مترجم سفارت فرانسه در پاريس ترجمه شد، همراه با توضيحات و زندگي‏نامه محمد، از زبان فرانسه ترجمه نيکلايف. مسکو، 1864.
38- براي کسب اطلاعات بيشتر درباره کاظم‏بک رجوع کنيد به: رضاف، محمدعلي کاظم‏بک. مسکو. 1989.
39- کاظم‏بک از سيستم پيشنهادي اسلوبي کرودن براي فرهنگ واژه‏ياب تورات استفاده کرد.
40- در سال‏هاي اخير چند فرهنگ لغت که در آنها واژه‏ها به ترتيب الفبا قيد شده‏اند از زير چاپ در آمدند. از جمله مي‏توان به فرهنگ مجمع لغوي عصري جبران مسعود (بيروت 1967) و فرهنگ لغت عربي - روسي لهجه سوري (مسکو، 1978) اشاره کرد.
41- کار کاظم‏بک تاکنون اهميت علمي خود را حفظ کرده ولي يک عيب دارد که تقصير کاظم‏بک نيست. فرهنگ واژه‏ياب او بر متن قرآن گوستاو فلوگل استوار است که اکنون همه جا جاي خود را به چاپ قاهره داده است.
42- مجمع وزارت آموزش و پرورش روسيه (1859).
43- همزمان تلاش به عمل آمده بود تا پايه مرمري که گويا مخصوصاً براي اين نسخه قرآن ساخته شده بود به سن‏پترزبورگ آورده شود. ولي اين پايه که در سال‏هاي 1405-1400 به دستور تيمور لنگ ساخته شده بود، مخصوص نسخه عظيم‏الجثه قرآن به خط محقق بود که به نام "قرآن بايسنقور" شناخته شده است. اين پايه در مسجد بي‏بي خانم سمرقند وجود داشت ولي به علت وزن بسيار زياد آن از انتقال اين پايه (بوح) به سن‏پترزبورگ صرف‏نظر کردند.
44- نکته جالب توجه اين‏که اثر شبونين در سال 1905 در سن‏پترزبورگ توسط يک تاتار به نام حسين اوروسوف ترجمه شد و به چاپ رسيد. شبونين در مصر متن شبيه به "قرآن عثمان " را پيدا کرد(1901).
45- قرآن کوفي سمرقند که طبق روايت توسط عثمان خليفه سوم (656-644) نوشته شد. انتشارات انستيتوي باستان‏شناسي سن‏پترزبورگ به اهتمام اوسپنسکي و پيسارف. (سن‏پترزبورگ، 1905).
46- جفري، مندلسون، املاي نسخه سمرقندي قرآن، مجله انجمن شرق‏شناسي آمريکا، 1942.
------------------------------
منبع: www.maarefquran.org


مقالات ارائه شده لزوماً منعکس کننده نظر مجمع جهانی اهل البیت (علیهم السلام) نمی باشد

نام  


ایمیل  


متن نظر