پورتال اهل‌بیت(ع) ـ وابسته به مجمع جهانی اهل‌بیت (ع)

سایت قرآن کریم، نهج‌البلاغه، صحیفه سجادیّه و ادعیه و زیارات پورتال اهل‌بیت علیهم‌السلام

دسته بندی مقالات

عنوان مقاله

توسل راه رهايي از مشکلات
رضا شريفي


تعداد بازدید 713 دسته بندی: توسل و قرآن
متن مقاله

بدون ترديد يکي از مقتضيات اين عالم مادي که ما در آن زندگي مي کنيم وجود مشکلات، کاستي‌ها، نقص‌ها وتضادها است که هر انساني در هر شرايطي که زندگي مي کند جلوه اي از اين شاخص هاي مشکلات و ناملايمات را در حيات فردي و اجتماعي خود لمس مي کند. بنابراين وجه مشترک همه انسان ها از اين منظر برخورداري آنان از مشکلات، سختيها و ناملايمات است. در اين رابطه آنچه که وجوه تمايز ميان انسان ها به حساب مي آيد نوع تعامل و شيوه مواجهه با اين مشکلات است که هر کسي متناسب با افکار، عقايد، آموخته ها،تجارب و روشهاي تربيتي خود گزينه اي را براي حل و برون رفت از مصائب و مشکلات به‌وجود آمده انتخاب مي کند. سوال اصلي در اينجا اين است که کدام راهکار و شيوه حل مي تواند ما را از اين گرفتاريها و مشکلات رهايي بخشد. مقاله حاضر نگاهي دارد به اين مسأله که در مقام تبيين راهکاري است که ضامن سعادت انسان و برون رفت از مشکلات و گرفتاري ها است. با هم آن را از نظرمي گذرانيم.
تلاش براي رهايي از مشکلات:
انسان براي رهايي از سختي ها و مشکلات و بيماري هاي سخت درمان، به هر چيزي چنگ مي‌زند. بسيار ديده شده که آدم هاي نااميد از همه چيز و همه کس، به اميد رهايي به هر آن چيزي که گمان رهايي و مفيد بودن را مي دهند رو مي آورند. از نظر افراد ديگر، اين گونه رفتارها نه تنها خردمندانه نيست بلکه رفتاري خرافي و دور از شان انسان عاقل است. بارها ديده شده است که افرادي براي درمان بيماري هاي سخت درمان به اموري روي مي آورند که احتمال تاثيرگذاري آنها کم است.
بهره گيري از رمال ها و يا حتي برخي از صورت ها و اشکال خرافي در اين حوزه مي گنجد. درباره اين مسأله مي توان به چند شکل سخن گفت؛ به عنوان مساله اي روان شناختي و يا پديده اي جامعه شناختي و يا مسأله اي فلسفي و يا ديني از آن بحث کرد. آثار اجتماعي پديده و ناهنجاري هائي که درپي دارد و سوء استفاده برخي افراد از نااميدشدگان و کسب درآمدهاي هنگفت از اين جمله است. ولي آنچه در اين مقال مورد نظر است، بررسي ارتباط توسل با توحيد و نگرش دين به آن به عنوان راهي براي رهايي از مشکلات و مسائل سخت درمان است. مواردي که انسان سرخورده و وامانده نمي داند چه کند و به هر پرکاهي چنگ مي زند تا او را نجات دهد.
شناخت مفهوم توسل:
توسل از وسيله، به معناي تقرب جستن به ديگري است. در اصطلاح واژه شناسي و مفهوم شناسي ديني، اين واژه به مفهوم بهره گيري و وسيله قرار دادن اشخاص، بت و چيزهاي مقدس ديگر براي تقرب به خدا و رهايي از مشکلات به کار مي رود. بسيار ديده مي شود که افراد مؤمن و متشرع براي رهايي از مشکلات بزرگ و کوچک خود به اشخاص و يا چيزهايي مانند نماز، روزه، عمل صالح، صدقات و انفاق و يا به اشخاصي چون ائمه و پيامبران و امامزادگان و برگزاري مجالس و سفره هاي انعام و اطعام و يا ذکر صلوات و قرائت قرآن تمسک و توسل مي جويند. اين عمل را در اصطلاح توسل مي نامند.
توسل و توحيد:
يکي از مسائل مربوط به اين روش مسئله حکم شرعي آن است. به اين معنا که آيا توسل به اين روش با اصل توحيد سازگار است يا نه؟ و ادله و برهان هاي مرتبط با اين موضوع چيست؟
نگاه مسلمانان به توسل:
دو نگرش کاملاً متضاد و متناقض در ميان مسلمانان درباره اين مسئله وجود دارد برخي ها از جمله وهابيان، توسل و نيز شفاعت را به جهت آن که با مسئله توحيد ناسازگار است به کلي رد کرده و حکم به بطلان عمل مي دهند. از نظر آنان توسل امري حرام است و مسلمان نمي بايست به اموري که شائبه شرک و کفر در آن وجود دارد، تمسک نمايد.
در مقابل ايشان، اکثريت مسلمانان بر اين باورند که توسل نه تنها با توحيد سازگار است بلکه ادله و براهين قرآني بر درستي و صحت اين عمل، وجود دارد. از طرفي وقوع عمل از سوي پيامبران چنان که قرآن گزارش داده مهم ترين و اساسي ترين دليلي است که مشروعيت عمل و حتي مفيد بودن آن را اثبات مي کند. به اين معنا که گزارش هاي قرآني از تمسک پيامبران و يا ديگران به توسل، نه تنها بيانگر صحت و مشروعيت توسل است بلکه بيانگر اين نکته نيز مي باشد که توسل امري لغو و بيهوده نيست و مي تواند در رسيدن به مقصد و مقصود رهايي از مشکلات، مفيد و سازنده باشد.
قرآن و توسل:
آيات چندي از قرآن به مسئله توسل و مشروعيت آن اشاره دارد که افزون بر دستور کلي قرآن که مي فرمايد: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّـهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ﴾(مائده آيه 35)؛ به سوي او وسيله بجوييد، مي توان به گزارش خبري قرآن از توسل آدم به کلمات اشاره کرد. قرآن در اين باره مي فرمايد: ﴿فَتَلَقَّىٰ آدَمُ مِن رَّبِّهِ کَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ﴾(بقره آيه 37) آدم از پروردگارش کلماتي را دريافت کرد، پس بر آن توبه کرد و بازگشت. به درستي که خداوند توبه پذير و مهربان است. در اين آيه کلمات حتي اگر به معناي کلمات واژگاني باشد که در حقيقت بيانگر شيوه توبه است بيانگر اين نکته است که توبه با کلمات و توسل به واژگاني خاص، صورت گرفته است. مضافاً اينکه گوياي مشروعيت توسل به واژگان است و بر وقوع و نيز تاثير آن دلالت دارد.
در روايات، مراد از کلمات، کلمات وجودي و نوري پيامبر اکرم(ص) و اهل بيت(ع) دانسته شده است. سيوطي در کتاب تفسيري روايي خود روايات بسياري را نقل کرده است که مراد از کلمات، پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) اوست. (الدرّ المنثور ج 1 ص 147) در منابع شيعي از قبيل تفسير نور الثقلين اين روايات و روايات ديگري از اهل بيت(ع) نقل شده است که مراد از کلمات وجود نوري پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) دانسته شده است. (تفسير نورالثقلين ج 1 ص 67)
از ديگر مواردي که مي توان بر مشروعيت و وقوع و نيز تاثير توسل اشاره کرد، توسل فرزندان يعقوب به پدرشان براي رهايي از پيامدهاي گناهي بود که در حق يوسف مرتکب شده بودند.(يوسف آيه 97) البته توسل به پيامبر و يا پيامبران، در گذشته نيز سابقه داشته است و قرآن بيان مي کند که به عنوان سنتي ديرين در ميان مردمان بوده و همين مسئله موجب شده بود تا آنان در انتخاب وسيله به اشتباه بروند. به اين معنا که توسل نه تنها مشروع است بلکه اتفاق افتاده و مورد تاييد قرآن و پيامبران است و تنها تفاوت ميان مومنان و مشرکان در نحوه و نيز انتخاب کسي است که بدان مي بايست توسل جسته شود. مشرکان به بت ها به عنوان وسيله تقرب، توسل مي جستند، چنان که خود بدان اقرار دارند و قرآن آن را گزارش مي کند.(زمر آيه 3 و آيه 43) البته قرآن تمسک و توسل مشرکان به بت ها براي تقرب را تخطئه مي کند، ولي اين بدان معنا نيست که اصل توسل، نادرست و يا غيرمشروع است.(اسراء آيه 56 و 57 زمر آيه 3 و 43)
توسل در ميان مسلمانان صدراسلام:
توسل در ميان مسلمانان صدراسلام رواج داشته است و آنان به عنوان رويه اي معمول به پيامبر توسل مي جستند و به وسيله او رهايي از گناه و مشکلات و سختي ها را جستجو مي کردند.(نساء آيه 64) قرآن گزارش مي کند که حتي منافقان بر پايه اين سنت به خود پيامبر(ص) مراجعه و خواستار توسل مي شوند ولي به جهت نفاقشان و عدم ايمان به توسل، اين توسل تاثيري بر جاي نمي گذاشت. قرآن بر عدم تاثيرگذاري چنين توسل نفاق آميز، تاکيد کرده مي فرمايد: به زودي اعرابي که از همراهي با تو تخلف ورزيدند مي گويند سرگرم اموال و خانواده خود شديم و نتوانستيم شما را همراهي کنيم پس تو براي ما طلب آمرزش و استغفار کن. اينان چيزي را که در دل هايشان نيست، به زبانشان مي گويند.(فتح آيه 11)
توسل و تلاش:
توسل به معناي واگذاري و دست روي دست گذاشتن نيست، چنان که در مسئله توکل نيز اين معنا صدق نمي کند، زيرا توکل و توسل به معناي تاثيرگذاري خدا بر هستي و توحيد افعالي است و تلاش و جهاد از سوي بشر به معناي آن است که تلاش فرد در طول اراده الهي است؛ زيرا دنيا را خداوند مکان تأثير اسباب قرار داده و بدين جهت به دارالاسباب شهرت يافته است. در روايات معتبر است که (ان الله يأبي ان تجري الامور الاباسبابها) خداوند پرهيز دارد که امور جز در مسير اسباب به سرانجام برسد. بنابراين در آياتي که سخن از توسل است در همان آيات، سخن از تلاش و جهاد از سوي بنده و به کارگيري تقواست. در قرآن پس از تأکيد بر توسل جويي آمده است: ﴿وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ﴾ اگر مي خواهيد رستگار شويد و به هدف برسيد از وسيله استفاده کرده و در راه او تلاش و جهاد کنيد.(مائده آيه 35)
آثار توسل:
براي توسل آثار بسياري بيان مي شود ولي به عنوان برخي از مصاديق قرآني توسل مي‌توان به آثاري چون آمرزش از گناهان که خود عاملي مهم در جذب برکات و رهايي از مشکلات و سختي ها و تنگناهاست اشاره کرد.(بقره آيه 37) اين که بر آمرزش از گناهان تأکيد مي شود از آن روست که در نگرش قرآني عامل بسياري از مشکلات و سختي‌هاي دنيوي و بيماري ها، گناهاني است که انسان مرتکب مي شود. همين مسأله باعث مي‌شود که برکات آسماني و زميني به دست فرد و يا جامعه نرسد.
قرآن مي گويد که با تقواپيشگي مي توان از همه برکات زمين و آسمان بهره مند شد. اگر بخواهيد درهاي آسمان باز شود تقوا پيشه کنيد. بنابراين دوري از گناهان و تقوا امري مهم در رهايي از مشکلات بشمار مي رود. براي رهائي از گناه مي بايست در توبه را گشود که توسل عامل مهم در گشودن در توبه به سوي فرد و جامعه است. از اين جاست که در رحمت الهي نيز باز مي شود و توسل به عنوان عاملي در اين راستا معنا مي يابد. (نساء آيه64 و نيز ممتحنه آيه 12)
موانع توسل:
براي اين که جزو کساني نشويم که فرصت توسل از آنان گرفته مي شود بايد به راهکارهايي که قرآن بدان اشاره کرده توجه داشته باشيم. برخي مي گويند که توفيق توسل و تمسک را نمي يابيم. مي توان عواملي را براي عدم توفيق برشمرد که در اين جا به برخي از موانع که در قرآن بيان شده اشاره مي گردد.
از جمله موانعي که در قرآن ياد شده استکبارورزي است. به اين معنا که انسان مستکبر نمي تواند به توسل برسد و از آن بهره ببرد و از فوايد آن استفاده کند. انسان مستکبر خود را بيش از حد، باور داشته و نيازي نمي بيند تا از ديگري کمک و ياري بجويد.(منافقون آيه 5)
مانع ديگر که در قرآن بدان اشاره شده، نفاق است. انسان منافق از آن جايي که باوري به رسالت و ايماني به قيامت و رستاخيز ندارد، خود را بي نياز از ديگري مي يابد و از اين رو به توسل روي نمي آورد.(فتح آيه 11 و نيز نساء آيه 64)
زمينه هاي توسل و تأثيرگذاري:
از مهم ترين عوامل ايجاد بستر روحي توسل و تأثيرگذاري آن، مي توان به توبه اشاره کرد.(يوسف آيه 12 و نيز بقره آيه 37) با توبه و بازگشت به خدا اين امکان فراهم مي شود تا بتواند به توسل رو آورده و تأثير آن را نيز ببيند.
تقوا (مائده آيه 35) و تلاش و جهاد در راه خدا (همان) و نيز فقدان نفاق (فتح آيه 11) از ديگر مواردي است که به عنوان زمينه هاي مفيد براي توسل و تأثير آن در قرآن ياد شده است.
به هر حال توسل امري مشروع، مفيد و تأثيرگذار است که انسان براي رهايي از مشکلات و سختي هايش مي تواند از آن بهره ببرد. بهترين توسل، توسلي است که پيامبران از آن بهره جسته اند و آن بهره گيري از انوار پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) ايشان است.


منابع و مراجع

منبع: www.maarefquran.org


مقالات ارائه شده لزوماً منعکس کننده نظر مجمع جهانی اهل البیت (علیهم السلام) نمی باشد

نام  


ایمیل  


متن نظر